San Vicenzo esperta de novo: o castro que sobreviviu ao espolio volve escavarse en Avión
Hai castros que aínda están a contar a súa historia a golpe de paleta e pincel. É o caso do de San Vicenzo, en Avión. Tras anos de esquecemento e de sufrir o espolio de quen buscaba pezas para levar á casa, o xacemento volve abrir unha nova etapa de traballos sobre o terreo, un paso máis dentro dun proceso que xa se prolonga desde hai varias campañas.
Máis escavación, pero tamén máis futuro
O Concello de Avión acaba de aprobar o arranque dunha nova fase de intervención no castro, amparada nun acordo co departamento autonómico competente en materia de cultura. O plan combina tres frontes: seguir adiante coas catas e sondaxes que xa estaban en marcha, reforzar a conservación dos muros e estruturas que foron aparecendo en campañas previas, e encargar, por primeira vez, un estudo que determine de que maneira pode adaptarse o xacemento para que o visite calquera persoa, con independencia da súa condición física.
Ese último punto marca unha diferenza respecto a edicións anteriores. Ata agora, o esforzo concentrárase case en exclusiva en sacar o castro á luz; esta vez empézase a pensar tamén en como recibir a quen queira coñecelo. O custo completo de todas estas actuacións corre a cargo da Administración autonómica, que comprometeu unha partida de 40.000 euros para cubrir o conxunto do convenio.
Non é a primeira inxección de fondos que recibe o castro. Xa a finais de 2023, a Xunta destinara máis de 14.000 euros a outra tanda de traballos arqueolóxicos centrados na limpeza, o estudo e a posta en valor do xacemento, que incluíu daquela un completo reportaxe fotográfico e audiovisual do conxunto. A fase actual súmase, polo tanto, a unha liña de colaboración sostida no tempo entre a Administración galega, o Concello, o colectivo veciñal propietario do monte e unha asociación cultural local que leva anos empuxando o proxecto desde dentro.
Un outeiro con capas de historia difíciles de igualar
O que converte a San Vicenzo nun enclave singular non é só o que se está a atopar agora, senón todo o que leva acumulado enriba. O castro ocupa un outeiro sobre a marxe dereita do río Avia, organizado en terrazas escalonadas que se adaptan ao relevo do terreo e protexido no seu día por un sistema defensivo de certa envergadura.
Pero a vida deste lugar non rematou coa cultura castrexa. Sobre esas mesmas estruturas superpúxose despois unha presenza romana, da que apareceron restos puntuais aínda que significativos para entender a historia da propia cidade de Ourense. Máis tarde, xa na Alta Idade Media, o espazo converteuse en cemiterio, e séculos despois chegou a erguerse alí unha residencia episcopal. Poucos xacementos galegos permiten ler, nun mesmo punto, unha secuencia tan longa: poboado fortificado prerromano, pegada romana, uso funerario medieval e poder eclesiástico. Esa acumulación de épocas é parte do que explica o interese sostido de administracións e especialistas por seguir investindo no seu estudo.
Desa acumulación de séculos xa saíu algunha peza singular, como unha cruz tallada en granito datada entre os séculos II antes de Cristo e I despois de Cristo, cuxa particularidade a converteu en obxecto destacado tras o seu ingreso na colección arqueolóxica provincial.
Cando o castro saíu do local
San Vicenzo non sempre foi noticia só no ámbito ourensán. En 2024, a aparición dun par de lousas gravadas con motivos de raíz prerromana, entre eles un trisquel, chamou a atención de publicacións especializadas en arqueoloxía máis alá de España. O contraste entre o abandono que sufrira o castro durante décadas e a relevancia do que seguía agochando baixo terra axuda a entender por que cada nova campaña se segue con certa expectación: nunca se sabe que pode volver saír á superficie.
De xacemento en obras a destino visitable
A incorporación dun estudo de accesibilidade a esta fase apunta a un cambio de enfoque que vai máis alá do puramente arqueolóxico. San Vicenzo deixa de entenderse só como un terreo de traballo para os especialistas e empeza a proxectarse como un espazo pensado tamén para o visitante, nunha zona que xa conta cun miradoiro integrado entre os recursos turísticos do municipio. O obxectivo declarado polas partes implicadas é dobre: protexer un ben que forma parte do patrimonio propio de Avión e procurar que esa memoria histórica chegue en condicións ás xeracións futuras.
Queda por ver que máis ten aínda que contar este outeiro asomado ao Avia. Se as campañas anteriores serven de indicio, é probable que esta nova etapa de traballo volva traer sorpresas e, con elas, novos motivos para seguir mirando cara a este castro que se resiste a quedar no esquecemento.