O Castro de Trelle de Toén resulta ser máis antigo do calculado tras unha análise de carbono 14
Unha análise de carbono 14 permitiu establecer, por primeira vez cunha base científica directa, cando estivo habitado o Castro de Trelle. O resultado sitúa a súa ocupación entre os anos 100 e 80 antes de Cristo, é dicir, varias décadas antes da chegada dos romanos á zona, data coa que ata agora se tendía a relacionar o xacemento. Segundo indica o presidente da Asociación de Amigos do Patrimonio de Toén, Pablo Sabucedo, o propio equipo investigador esperaba unha datación máis próxima ao cambio de era, polo que o resultado supuxo unha revisión do enfoque inicial sobre a cronoloxía do castro.
Ata este momento, a antigüidade do asentamento deducírase unicamente por métodos indirectos, comparando as súas estruturas e materiais cos doutros xacementos de características similares. A novidade reside en contar, por primeira vez, cunha referencia obtida directamente de restos orgánicos recuperados nas propias escavacións.
O material que fixo posible a datación
A orixe deste avance remóntase aos traballos realizados en decembro de 2025, cando o equipo arqueolóxico completou a escavación dunha das vivendas circulares do castro e localizou varios bloques de madeira carbonizada de tamaño notable. As mostras, enviadas a analizar entre maio e xuño, deron as súas conclusións a finais de setembro.
En total estudáronse catro mostras: tres correspondían a pezas de madeira extraídas en bloque, e unha cuarta a fragmentos de carbón repartidos polo sedimento. As análises revelaron a presenza de dúas especies vexetais distintas, ameneiro e carballo caducifolio, e foi precisamente sobre un fragmento de ameneiro duns 30 por 15 centímetros onde se levou a cabo a proba do carbono 14. A posición desa peza, situada xusto sobre o nivel orixinal do chan da vivenda e sen ningunha capa de terra que a separase del, leva a pensar que o derrubamento da estrutura se produciu mentres esta aínda se atopaba en pé e, posiblemente, habitada.
Entre as causas que poderían explicar ese colapso, o equipo investigador barall a posibilidade dun incendio, aínda que tampouco descarta que a construción resultase afectada por algún episodio de conflito, unha hipótese que precisará de futuros achados para poder confirmarse ou descartarse.
Ademais, na zona central da cabana, onde normalmente se situaba o lar, apareceron restos de carbón con formas curvas identificables ao microscopio. Comparados con pezas similares documentadas noutros puntos de Galicia, poderían tratarse dos restos dunha tapa ou dun recipiente fabricado en madeira.
Un terreo que actuou como conservante natural
O bo estado destes restos orgánicos, pouco frecuente en escavacións deste tipo, explícase pola composición do chan do castro. A súa natureza arxilosa tería compactado o material de forma similar a un formigón armado, evitando a súa degradación ao impedir o paso do aire. Sabucedo sinala que fenómenos de conservación parecidos constatáronse tamén na provincia de Lugo, aínda que matiza que, no caso de Ourense, resulta máis singular, xa que o terreo granítico predominante favorece habitualmente a filtración de auga e, con ela, o deterioro deste tipo de materiais.
Da memoria veciñal a dúas campañas de escavación
O redescubrimento do Castro de Trelle, situado no punto de encontro entre os concellos de Toén, Barbadás e Cartelle, partiu dos relatos conservados polos veciños de maior idade da zona. A partir dese interese, a Asociación de Amigos do Patrimonio de Toén uniuse en 2024 á Asociación Porta da Cadea de Sobrado do Bispo, de Barbadás, para desenvolver un proxecto de recuperación e divulgación do xacemento. Cun financiamento propio de 19.000 euros, lograron prospectar 80 metros cadrados naquela primeira intervención.
O proxecto espertou posteriormente o interese da Consellería de Cultura da Xunta, que destinou 16.000 euros a unha segunda campaña, a desenvolvida en decembro de 2025, cuxos resultados son os que agora permitiron obter a datación por carbono 14.
Unha terceira intervención xa confirmada
As escavacións realizadas ata a data limitáronse aos terreos de Toén e Barbadás, ao ser as comunidades de montes destes dous concellos as que concederon os permisos necesarios. O equipo investigador traballa agora para poder estender tamén os traballos a Cartelle, o terceiro concello polo que se estende o castro, dado o interese que supón investigar un xacemento repartido entre tres termos municipais distintos.
Con independencia de se se logra ampliar a área de actuación, xa está confirmada unha terceira campaña de escavacións, que se suma ás dúas xa desenvolvidas, ambas de dúas semanas de duración, no verán de 2024 e en decembro de 2025. Esta nova fase, de entre tres e catro semanas, conta xa co respaldo tanto do Concello como da Xunta de Galicia, e concentrarase na cabana onde se localizaron os restos de carbón e nas zonas inmediatas, co obxectivo de obter novas mostras que axuden a comprender mellor tanto o uso da estrutura como as condicións da súa destrución.